.htaccess SEO Komutları

Website’inizin SEO performansını bir üst seviyeye taşımak için .htaccess SEO komutları en güçlü araçlarınızdan biri. Bu rehber, web geliştiricileri, dijital pazarlama uzmanları ve kendi sitelerini yöneten herkes için hazırlandı.

.htaccess dosyası aracılığıyla Apache SEO ayarları yaparak arama motorlarında daha iyi sıralamalara çıkabilirsiniz. Bu pratik komutlar sayesinde hem teknik SEO sorunlarınızı çözecek hem de kullanıcı deneyimini geliştireceksiniz.

Bu yazıda HTTPS zorlaması .htaccess ile nasıl güvenlik sağlayacağınızı ve URL yönlendirme SEO teknikleriyle link gücünüzü nasıl koruyacağınızı öğreneceksiniz. Ayrıca sayfa hızı .htaccess optimizasyonu ve .htaccess bot engelleme yöntemleriyle sitenizi hem hızlandıracak hem de istenmeyen trafikten koruyacaksınız.

.htaccess Dosyasının SEO İçin Temel Önemi

Arama motorları için site performansını artırma

.htaccess dosyası, web sitenizin arama motorları tarafından nasıl algılandığı konusunda kritik bir rol oynar. Apache web sunucuları üzerinde çalışan bu konfigürasyon dosyası, Apache SEO ayarları yapmanıza olanak tanıyarak sitenizin organik trafiğini önemli ölçüde artırabilir.

Google ve diğer arama motorları, web sitelerini tarararken çeşitli teknik faktörleri değerlendirir. .htaccess ile yapacağınız optimizasyonlar şunları içerir:

  • Sayfa yüklenme hızını optimize etmek için gzip sıkıştırması aktif etme
  • Browser cache ayarları ile tekrarlayan ziyaretlerde hızlı yüklenme sağlama
  • URL yönlendirme SEO kuralları ile kopmuş bağlantıları düzeltme
  • Arama botları için site haritasına erişimi kolaylaştırma

Bu teknik iyileştirmeler, sitenizin arama sonuçlarında daha üst sıralarda yer almasına doğrudan katkı sağlar. Özellikle sayfa hızı faktörü, Google’ın Core Web Vitals güncellemesi sonrasında daha da kritik hale geldi.

Kullanıcı deneyimini iyileştirme yöntemleri

Kullanıcı deneyimi ve SEO performansı arasında güçlü bir bağlantı vardır. .htaccess dosyası kullanarak yapabileceğiniz iyileştirmeler, ziyaretçilerinizin sitede geçirdiği süreyi artırır ve bounce rate oranınızı düşürür.

Kullanıcı deneyimini geliştiren .htaccess optimizasyonları:

Optimizasyon Kullanıcı Faydası SEO Etkisi
Hız optimizasyonu Hızlı sayfa yükleme Sıralama artışı
HTTPS zorlaması Güvenli browsing Trust signal
404 sayfaları yönetimi Kesintisiz navigasyon Crawl budget korunması
Mobil uyumluluk Responsive design Mobile-first indexing

.htaccess ile yapacağınız website hız optimizasyonu ayarları, özellikle mobil kullanıcılar için kritik öneme sahiptir. Mobil cihazlarda yavaş yüklenen siteler, kullanıcıların hemen terk etmesine neden olur. Bu da Google tarafından olumsuz bir sinyal olarak algılanır.

Teknik SEO altyapısını güçlendirme

.htaccess SEO optimizasyonu, sitenizin teknik altyapısını güçlendirmenin en etkili yollarından biridir. Doğru yapılandırılmış bir .htaccess dosyası, arama motorlarının sitenizi daha etkin şekilde taramasına ve indexlemesine yardımcı olur.

Teknik SEO için kritik .htaccess ayarları:

  • Duplicate content problemlerini önleyen canonical URL yönlendirmeleri
  • WWW ve non-WWW versiyonlar arasında tutarlılık sağlama
  • Trailing slash (/) ile biten URL’lerin standartlaştırılması
  • SEO dostu URL yapısı oluşturmak için rewrite kuralları
  • XML sitemap dosyalarına kolay erişim sağlama

Bu teknik iyileştirmeler, sitenizin arama motorları tarafından daha profesyonel ve güvenilir olarak algılanmasını sağlar. Özellikle e-ticaret siteleri ve büyük içerik portaları için bu optimizasyonlar vazgeçilmezdir.

.htaccess dosyasında yapacağınız her değişiklik, sitenizin genel SEO performansını doğrudan etkileyeceği için dikkatli planlanmalı ve test edilmelidir. Yanlış bir konfigürasyon, tüm sitenizin erişilemez hale gelmesine neden olabilir.

URL Yönlendirme Komutları ile SEO Gücünü Artırma

301 Yönlendirme ile Link Gücünü Koruma

301 yönlendirme, SEO dünyasında kalıcı yönlendirme anlamına gelir ve link gücünüzü (link juice) korumak için en güvenli yöntemdir. Google bu tür yönlendirmeleri gördüğünde, eski sayfanın sahip olduğu SEO değerinin %90-99’unu yeni sayfaya aktarır.

.htaccess dosyasında 301 yönlendirme örneği:

Redirect 301 /eski-sayfa.html https://www.siteniz.com/yeni-sayfa.html

Birden fazla sayfa için toplu yönlendirme yapmak istiyorsanız:

RedirectMatch 301 ^/blog/(.*)$ https://www.siteniz.com/yeni-blog/$1

Bu komut, /blog/ dizinindeki tüm sayfaları otomatik olarak /yeni-blog/ dizinine yönlendirir ve URL’nin geri kalanını korur.

www ve Non-www Versiyonlarını Birleştirme

Arama motorları www.siteniz.com ve siteniz.com adreslerini farklı siteler olarak görebilir. Bu durumda link gücünüz ikiye bölünür ve duplicate content sorunu yaşarsınız.

www’suz versiyona yönlendirme:

RewriteEngine On
RewriteCond %www\.(.*)$ [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://%1/$1 [R=301,L]

www’lu versiyona yönlendirme:

RewriteEngine On
RewriteCond %{HTTP_HOST} !^www\. [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://www.%{HTTP_HOST}/$1 [R=301,L]

Trailing Slash Sorunlarını Çözme

URL’lerin sonundaki slash (/) karakteri tutarsızlığı da SEO sorunlarına yol açar. Örneğin /hakkimizda ve /hakkimizda/ farklı sayfalar olarak algılanabilir.

Trailing slash ekleme:

RewriteEngine On
RewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-f
RewriteCond %{REQUEST_URI} !(.*)/$
RewriteRule ^(.*)$ https://www.siteniz.com/$1/ [L,R=301]

Trailing slash kaldırma:

RewriteEngine On
RewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-d
RewriteRule ^(.*)/$ /$1 [R=301,L]

Eski URL’leri Yeni Sayfalara Yönlendirme

Site yapınızı değiştirdiğinizde veya sayfa URL’lerini güncellediğinizde, eski bağlantıların çalışmaya devam etmesi kritik önem taşır. 404 hataları SEO performansınızı olumsuz etkiler.

Tekli sayfa yönlendirmeleri:

Redirect 301 /eski-urunler.php https://www.siteniz.com/urunler
Redirect 301 /iletisim.htm https://www.siteniz.com/iletisim

Parametre içeren URL’leri yönlendirme:

RewriteEngine On
RewriteCond %QUERY_STRING} ^id=([0-9]+)$
RewriteRule ^urun\.php$ /urunler/%1? [R=301,L]

Bu komut urun.php?id=123 gibi URL’leri /urunler/123 formatına çevirir.

Klasör yapısı değişikliklerini yönetme:

RedirectMatch 301 ^/old-category/(.*)$ https://www.siteniz.com/new-category/$1

Bu .htaccess SEO komutları sayesinde site mimarinizi değiştirirken link gücünüzü koruyabilir ve kullanıcı deneyimini iyileştirebilirsiniz. Yönlendirme komutlarını uyguladıktan sonra mutlaka test edin ve Google Search Console’da 404 hatalarının azaldığını kontrol edin.

HTTPS Zorlaması ile Güvenlik ve Sıralama Avantajı

HTTP’den HTTPS’e otomatik yönlendirme

HTTPS zorlaması .htaccess ile yapılan en etkili SEO optimizasyonlarından biridir. Arama motorları 2014’ten beri HTTPS’i sıralama faktörü olarak kullanıyor ve güvenli olmayan HTTP sitelerine karşı kullanıcıları uyarıyor. Bu duruma karşı alınacak en pratik önlem .htaccess dosyasında doğru yönlendirme komutlarını kullanmak.

RewriteEngine On
RewriteCond %{HTTPS} off
RewriteRule ^(.*)$ https://%{HTTP_HOST}%{REQUEST_URI} [L,R=301]

Bu kod parçası tüm HTTP trafiğini otomatik olarak HTTPS’e yönlendirir. 301 yönlendirmesi sayesinde arama motorları eski URL’lerin SEO değerini yeni HTTPS versiyonuna aktarır.

Cloudflare kullanıcıları için daha gelişmiş bir yaklaşım:

RewriteCond %{HTTP:CF-Visitor} '"scheme":"http"'
RewriteRule ^(.*)$ https://www.example.com/$1 [L,R=301]

Alt domain’ler için ayrı yönlendirme kuralları da ekleyebilirsiniz:

RewriteCond %{HTTP_HOST} ^example\.com [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://www.example.com/$1 [L,R=301]

Mixed content hatalarını önleme

Mixed content hataları HTTPS sitelerde HTTP kaynakların yüklenmesiyle ortaya çıkar. Bu hatalar hem kullanıcı deneyimini bozar hem de arama motoru sıralamalarını olumsuz etkiler. .htaccess SEO komutları ile bu sorunların önüne geçebilirsiniz.

Content Security Policy (CSP) header’ları ekleyerek mixed content’i engelleyin:

Header always set Content-Security-Policy "upgrade-insecure-requests"
Header always set Strict-Transport-Security "max-age=31536000; includeSubDomains; preload"

HTTP kaynak yönlendirmeleri için özel kurallar:

RewriteCond %{THE_REQUEST} /wp-content/.*\.(css|js|png|jpg|jpeg|gif) [NC]
RewriteCond %{HTTPS} off
RewriteRule ^(.*)$ https://%{HTTP_HOST}%{REQUEST_URI} [L,R=301]

Harici kaynaklara yönlendirme kontrolü:

Kaynak Türü Yönlendirme Durumu SEO Etkisi
CSS dosyaları Otomatik HTTPS Pozitif
JavaScript Otomatik HTTPS Pozitif
Görseller Otomatik HTTPS Pozitif
Font dosyaları Otomatik HTTPS Pozitif

Arama motoru güvenini kazanma

Apache SEO ayarları ile arama motorlarına sitenizin güvenilirliğini kanıtlayabilirsiniz. HTTPS zorlaması sadece güvenlik sağlamakla kalmaz, aynı zamanda kullanıcı güvenini ve arama motoru puanlamasını artırır.

HSTS (HTTP Strict Transport Security) implementasyonu:

Header always set Strict-Transport-Security "max-age=63072000; includeSubDomains; preload"

Bu kod tarayıcılara sitenize sadece HTTPS üzerinden bağlanmaları talimatını verir. 63072000 saniye (2 yıl) boyunca bu kural geçerli olur.

Güvenlik header’ları kombinasyonu:

Header always set X-Content-Type-Options "nosniff"
Header always set X-Frame-Options "SAMEORIGIN"
Header always set Referrer-Policy "strict-origin-when-cross-origin"
Header always set Permissions-Policy "camera=(), microphone=(), geolocation=()"

Arama motoru dostu güvenlik özellikleri:

  • SSL sertifikası doğrulaması otomatik yönlendirme
  • Güvenli cookie ayarları
  • XSS koruması aktifleştirme
  • Clickjacking koruması

Bu ayarlar Google’ın Core Web Vitals metriklerini olumlu etkiler ve sitenizin “Güvenli Site” etiketini almasına yardımcı olur. Özellikle e-ticaret siteleri için kritik önem taşır çünkü kullanıcılar finansal işlemlerde güvenli bağlantı arar.

Sayfa Hızını Optimize Eden .htaccess Komutları

Gzip Sıkıştırma ile Dosya Boyutlarını Küçültme

Website hız optimizasyonu için en etkili .htaccess SEO komutlarından biri Gzip sıkıştırmasıdır. Bu teknik, sunucunuzun HTML, CSS, JavaScript ve diğer metin tabanlı dosyaları kullanıcının tarayıcısına göndermeden önce sıkıştırmasını sağlar.

<IfModule mod_deflate.c>
    AddOutputFilterByType DEFLATE text/plain
    AddOutputFilterByType DEFLATE text/html
    AddOutputFilterByType DEFLATE text/xml
    AddOutputFilterByType DEFLATE text/css
    AddOutputFilterByType DEFLATE application/xml
    AddOutputFilterByType DEFLATE application/xhtml+xml
    AddOutputFilterByType DEFLATE application/rss+xml
    AddOutputFilterByType DEFLATE application/javascript
    AddOutputFilterByType DEFLATE application/x-javascript
</IfModule>

Bu kod bloğu sayesinde dosya boyutları %60-80 oranında küçülür. Google Core Web Vitals metrikleri için kritik olan bu optimizasyon, hem kullanıcı deneyimini hem de SEO performansınızı doğrudan etkiler.

Browser Caching ile Yükleme Sürelerini Azaltma

Tarayıcı önbelleği, ziyaretçilerin sitenize tekrar geldiklerinde dosyaları yeniden indirmelerini engeller. .htaccess SEO optimizasyonu kapsamında cache sürelerini belirlemek oldukça önemlidir:

<IfModule mod_expires.c>
    ExpiresActive on
    ExpiresByType text/css "access plus 1 year"
    ExpiresByType application/javascript "access plus 1 year"
    ExpiresByType image/png "access plus 1 year"
    ExpiresByType image/jpg "access plus 1 year"
    ExpiresByType image/jpeg "access plus 1 year"
    ExpiresByType image/gif "access plus 1 year"
    ExpiresByType image/svg+xml "access plus 1 year"
    ExpiresByType text/html "access plus 1 week"
</IfModule>

Farklı dosya türleri için farklı cache süreleri belirlenmesi, hem performans hem de güncelleme esnekliği sağlar.

Gereksiz HTTP Başlıklarını Kaldırma

Sunucu her istekte gereksiz bilgiler gönderebilir. Bu .htaccess komutları ile temizleyebilirsiniz:

Header unset Server
Header unset X-Powered-By
Header always unset X-Pingback
FileETag None

Resim ve CSS Dosyalarını Optimize Etme

Statik dosyalar için ek optimizasyonlar:

<FilesMatch "\.(css|js|png|jpg|jpeg|gif|svg|woff|woff2)$">
    Header set Cache-Control "public, max-age=31536000"
</FilesMatch>

<IfModule mod_headers.c>
    <FilesMatch "\.(js|css|xml|gz)$">
        Header append Vary Accept-Encoding
    </FilesMatch>
</IfModule>

Bu Apache SEO ayarları, statik dosyalarınızın maksimum verimlilikle sunulmasını sağlar ve sayfa hızı .htaccess optimizasyonunun temel taşlarını oluşturur.

Tehlikeli Bot ve Spam Trafiği Engelleme

Zararlı botları IP bazında engelleme

Web siteniz her gün yüzlerce farklı bot tarafından ziyaret edilir. Bazıları Google ve Bing gibi arama motorlarının faydalı botlarıyken, diğerleri sitenizi yavaşlatan, sunucu kaynaklarınızı boşa harcatan zararlı botlardır. .htaccess bot engelleme komutları kullanarak bu istenmeyen trafiği filtreleyebilirsiniz.

Zararlı botları engellemek için öncelikle hangi IP adreslerinin problematik olduğunu belirlemelisiniz. Server loglarınızı inceleyerek şüpheli aktiviteleri tespit edebilirsiniz:

# Belirli IP adreslerini engelleme
Deny from 192.168.1.100
Deny from 10.0.0.50
Deny from 203.0.113.0/24

# Belirli user agent'ları engelleme
SetEnvIfNoCase User-Agent "badbot" bad_bot
SetEnvIfNoCase User-Agent "spambot" bad_bot
SetEnvIfNoCase User-Agent "scrapy" bad_bot
Order Allow,Deny
Allow from all
Deny from env=bad_bot

Daha gelişmiş bir yaklaşım için, belirli davranış kalıplarını sergileyen botları otomatik olarak engelleyebilirsiniz:

# Çok hızlı istek gönderen IP'leri engelleme
RewriteEngine On
RewriteCond %X-Forwarded-For} !^$
RewriteRule .* - [E=CLIENT_IP:%{HTTP:X-Forwarded-For}]
RewriteCond %{ENV:CLIENT_IP} ^$
RewriteRule .* - [E=CLIENT_IP:%{REMOTE_ADDR}]

Spam referrer trafiklerini filtreleme

Spam referrer trafikler, Google Analytics verilerinizi kirletir ve gerçek performans metriklerinizi anlayabilmenizi zorlaştırır. Bu trafik türleri genellikle kötü amaçlı sitelerden gelir ve sitenize hiçbir değer katmaz.

.htaccess ile spam referrer’ları engellemek için şu komutları kullanabilirsiniz:

# Spam referrer'ları engelleme
RewriteEngine on
RewriteCond %{HTTP_REFERER} semalt\.com [NC,OR]
RewriteCond %{HTTP_REFERER} buttons-for-website\.com [NC,OR]
RewriteCond %{HTTP_REFERER} simple-share-buttons\.com [NC,OR]
RewriteCond %{HTTP_REFERER} free-share-buttons\.com [NC]
RewriteRule .* - [F]

Toplu spam referrer engellemesi için:

# Yaygın spam domain'leri
SetEnvIfNoCase Referer "^https?://([^.]+\.)*?(semalt|kambasoft|savetubevideo|buttons-for-website|simple-share-buttons)\.com" spam_referrer
SetEnvIfNoCase Referer "casino|viagra|porn|adult" spam_referrer
Order Allow,Deny
Allow from all
Deny from env=spam_referrer
Spam Türü Etki Çözüm Yöntemi
Referrer Spam Analytics kirliliği HTTP_REFERER kontrolü
Ghost Spam Sahte trafik User-Agent filtreleme
Crawler Spam Sunucu yükü Rate limiting

Hotlink koruması ile bant genişliği tasarrufu

Hotlink koruması, diğer sitelerin sizin resimlerinizi, videolarınızı veya diğer medya dosyalarınızı kendi sitelerinde kullanmasını engeller. Bu durum bant genişliğinizi gereksiz yere tüketir ve hosting maliyetlerinizi artırır.

Hotlink koruması için temel .htaccess komutları:

# Hotlink koruması
RewriteEngine on
RewriteCond %{HTTP_REFERER} !^$
RewriteCond %{HTTP_REFERER} !^http(s)?://(www\.)?yourdomain.com [NC]
RewriteCond %{HTTP_REFERER} !^http(s)?://(www\.)?google.com [NC]
RewriteCond %{HTTP_REFERER} !^http(s)?://(www\.)?bing.com [NC]
RewriteRule \.(jpg|jpeg|png|gif|bmp|svg|webp)$ - [F]

Daha zarif bir yaklaşım için, hotlink yapan sitelere özel bir uyarı resmi gösterebilirsiniz:

# Hotlink koruması ile alternatif resim
RewriteEngine on
RewriteCond %{HTTP_REFERER} !^$
RewriteCond %{HTTP_REFERER} !^http(s)?://(www\.)?yourdomain.com [NC]
RewriteRule \.(jpg|jpeg|png|gif)$ /images/hotlink-warning.jpg [R,L]

Belirli dosya türleri için ayrıntılı koruma:

# Video ve büyük dosyalar için koruma
RewriteCond %{HTTP_REFERER} !^http(s)?://(www\.)?yourdomain.com [NC]
RewriteRule \.(mp4|avi|mov|wmv|flv|pdf|zip|rar)$ - [F]

# CSS ve JS dosyaları için koruma
RewriteCond %{HTTP_REFERER} !^http(s)?://(www\.)?yourdomain.com [NC]
RewriteRule \.(css|js)$ - [F]

Bu Apache SEO ayarları sayesinde sitenizin performansını koruyarak, gereksiz trafik yükünden kurtulabilir ve hosting maliyetlerinizi optimize edebilirsiniz.

SEO Dostu URL Yapısı Oluşturma

Dinamik URL’leri Statik Görünüme Çevirme

Dinamik URL’ler, arama motorları için okunması zor ve kullanıcılar için anlaşılmaz görünür. example.com/product.php?id=123&category=5 gibi parametreli URL’ler yerine example.com/urun/akilli-telefon formatını tercih etmek SEO performansını önemli ölçüde artırır. .htaccess ile bu dönüşümü gerçekleştirmek oldukça basittir:

RewriteEngine On
RewriteRule ^urun/([a-zA-Z0-9-]+)/?$ /product.php?slug=$1 [L,QSA]
RewriteRule ^kategori/([0-9]+)/?$ /category.php?id=$1 [L,QSA]

Bu komutlar, dinamik parametreleri temiz URL formatına dönüştürürken, arka planda doğru PHP dosyalarına yönlendirme yapar. QSA (Query String Append) parametresi, ek sorgu dizelerinin korunmasını sağlar.

Dosya Uzantılarını URL’den Kaldırma

HTML, PHP ve diğer dosya uzantıları URL’lerde profesyonel olmayan bir görüntü yaratır. .htaccess SEO komutları ile bu uzantıları kaldırmak, hem kullanıcı deneyimini hem de SEO performansını iyileştirir:

RewriteEngine On
RewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-d
RewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-f
RewriteRule ^([^\.]+)$ $1.html [NC,L]
RewriteRule ^([^\.]+)$ $1.php [NC,L]

Bu yapılandırma ile example.com/hakkimizda.html yerine sadece example.com/hakkimizda kullanabilirsiniz. Dosya türü belirsizliği yaratması durumunda öncelik sırası belirleyebilirsiniz.

Temiz ve Okunabilir URL Formatları

SEO dostu URL yapısı oluşturmak için en önemli kurallar vardır. URL’ler kısa, açıklayıcı ve anahtar kelime odaklı olmalıdır. .htaccess ile bu yapıyı destekleyen komutlar:

# Küçük harfe zorla
RewriteMap lc int:tolower
RewriteRule (.*) ${lc:$1} [R=301,L]

# Çoklu slashları tek slasha indir
RewriteRule ^(.*)//(.*)$ $1/$2 [R=301,L]

# Sonundaki slashı kaldır
RewriteRule ^(.+)/$ $1 [R=301,L]
URL Türü Kötü Örnek İyi Örnek
Blog yazısı /blog/post?id=45 /blog/seo-ipuclari
Ürün sayfası /product.php?cat=2&id=15 /urunler/akilli-telefon
Kategori /category/view/3 /teknoloji

Apache SEO ayarları arasında URL normalleştirmesi kritik öneme sahiptir. Türkçe karakterler için özel düzenlemeler yapmak, arama motorlarının içeriği daha iyi anlamasını sağlar. Unicode karakterleri ASCII karşılıklarına dönüştüren komutlar eklemek, uluslararası SEO için faydalıdır.

.htaccess dosyası web sitenizin SEO performansını artırmak için güçlü bir araç. URL yönlendirmeleri, HTTPS zorlaması ve sayfa hızı optimizasyonu gibi temel komutlarla arama motorlarında daha iyi sıralamalar elde edebilirsiniz. Aynı zamanda zararlı botları engelleyerek sitenizin güvenliğini artırır ve temiz URL yapıları oluşturarak kullanıcı deneyimini geliştirebilirsiniz.

Bu komutları doğru şekilde uygulayarak web sitenizin hem teknik SEO puanını yükseltir hem de ziyaretçilerinize daha hızlı ve güvenli bir deneyim sunarsınız. .htaccess dosyanızı düzenlerken mutlaka yedek alın ve değişikliklerinizi test edin. Küçük ama etkili bu adımlar, sitenizin arama motorlarındaki görünürlüğünü önemli ölçüde artıracaktır.

Share your love
Avatar fotoğrafı
Deniz Işık

Flatinium Agency'nin kurucusu olarak, 7 yıllık SEO danışmanlığı deneyimimle birçok küçük ve orta ölçekli işletmeye dijital dünyada büyümeleri için rehberlik ettim. Performans odaklı stratejiler geliştirerek, markaların dijital görünürlüğünü ve rekabet gücünü artırmalarına yardımcı oluyorum.

Articles: 88

Leave a Reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir